Čuvar jezika, pamćenja i identiteta na Kosovu i Metohiji
Postoje ustanove čiji se značaj ne meri brojem zaposlenih ni kvadraturom prostorija, već onim što bi bez njih bilo nepovratno izgubljeno. Institut za srpsku kulturu Priština, koji već više od četvrt veka radi sa privremenim sedištem u Leposaviću, jedna je od takvih. Reč je o jedinoj naučnoj ustanovi na Kosovu i Metohiji koja se isključivo bavi naučnim istraživanjem, a čiji je predmet rada srpski jezik, književnost, istorija, umetnost i narodna tradicija u ovom kraju.
Ustanova rođena iz potrebe
Ideja o osnivanju posebnog instituta za proučavanje srpske kulture nastala je sredinom sedamdesetih godina prošlog veka među profesorima Univerziteta u Prištini. U to vreme na Kosovu je već delovao Albanološki institut, osnovan 1967. godine, dok Srbi nisu imali odgovarajuću naučnu ustanovu za izučavanje sopstvene baštine u pokrajini. Zahtev je nadležnima upućen 1979. godine, ali je na odluku trebalo čekati gotovo deceniju.
Skupština SAP Kosovo donela je 1987. godine zakon o osnivanju Instituta za proučavanje kulture Srba, Crnogoraca, Hrvata i Muslimana – kako je glasio prvobitni naziv današnjeg Instituta. Prvi direktor, a u početku i jedini zaposleni, bio je književnik i istraživač Milenko Jevtović, koji je dužnost preuzeo početkom 1988. i obavljao je narednih deset godina. U utvrđivanju naučnih ciljeva učestvovali su SANU, filološki i filozofski fakulteti u Prištini, Nišu, Beogradu i Novom Sadu i brojni ugledni naučnici, a od početka je zamišljen kao multidisciplinarna ustanova.
Krajem 1990. Institut je dobio novu zgradu u Prištini, podignutu na temeljima najstarije srpske škole u gradu iz 1859. godine. Tu su uređeni naučna odeljenja, biblioteka sa čitaonicom, sala za skupove, dokumentacioni centar i foto-laboratorija.
Izgnanstvo i opstanak
Rat 1999. godine prekinuo je redovan rad. Institut je morao da napusti Prištinu i sredinom te godine preseljen je u Leposavić, gde i danas deluje, u Ulici 24. novembra. Ostao je bez odgovarajućeg prostora i bez svoje biblioteke, a naučnici su izgubili pristup terenu, arhivskoj građi i literaturi. Ustanova je, kako to opisuju njeni saradnici, podelila sudbinu svog naroda – nastavila je da živi u izbeglištvu i rasejanju.
Uprkos tome, rad nije prekinut. Istraživači i danas veći deo posla obavljaju u arhivima i bibliotekama širom Srbije, kao i na terenu na Kosovu i Metohiji, uz stalne teškoće u kretanju i prenošenju izdanja preko administrativnog prelaza. Avgusta 2024. godine Kosovska policija ušla je u zgradu u Leposaviću u kojoj su bili smešteni Privremeni organ opštine, Institut i druge ustanove; Institut je u saopštenju taj upad nazvao činom vandalizma i napadom na srpsko kulturno nasleđe.
Naučni rad i odeljenja
Institut danas okuplja istraživače iz oblasti srpskog jezika i književnosti, istorije, arheologije, istorije umetnosti, etnologije i etnomuzikologije, ali i politikologije, prava, sociologije i komunikologije. Prema podacima same ustanove, među saradnicima je nekoliko desetina doktora nauka, uz veći broj doktoranada – mladih istraživača koji su tokom poslednje dve decenije stasali u ozbiljne stručnjake. U registru naučnih organizacija Republike Srbije vodi se kao aktivan državni naučni institut u oblasti društvenih i humanističkih nauka.
Kroz višegodišnje projekte Institut proučava istorijske i nacionalne temelje duhovne i materijalne kulture srpskog naroda na Kosovu i Metohiji, duhovno stvaralaštvo od 15. do 20. veka i kulturno nasleđe pokrajine u celini. Posebna pažnja posvećena je piscima i umetnicima sa ovog prostora, poput Vuka Filipovića, Vladete Vukovića, Grigorija Božovića i Petra Sarića.
Časopis „Baština“ i izdavačka delatnost
Najprepoznatljiviji proizvod Instituta je naučni časopis „Baština“, koji izlazi neprekidno od 1991. godine, tri puta godišnje. Na koricama nosi vinjetu iz Prizrenskog četvorojevanđelja, a objavljuje radove iz književnosti, lingvistike, istorije, arheologije, istorije umetnosti, etnologije, sociologije i politikologije – autora iz zemlje, regiona i inostranstva. Časopis je izlazio i u najtežim godinama, kada je Institut radio u improvizovanim uslovima.
Pored časopisa, Institut objavljuje monografije, tematske zbornike, zbornike radova sa naučnih skupova, bibliografije i kataloge, a od 2006. i posebnu ediciju „Monografije i studije“. Među zapaženijim izdanjima su zbornici o NATO agresiji i o Kosovu i Metohiji kroz činjenice, tumačenja i simbole, kao i monografija o običajnom pravu na Kosovu i Metohiji.
Jezik kao temelj identiteta
Briga o srpskom jeziku zauzima posebno mesto u radu Instituta. U aprilu 2026. godine, u saradnji sa Centrom za kulturu „Sava Dečanac“, u Leposaviću je organizovana tribina „Srpski jezik danas: norma i praksa“, na kojoj su govorili profesori Filološkog fakulteta u Beogradu. Direktorka Instituta dr Marija Jeftimijević Mihajlović tom prilikom je naglasila da pitanje jezika nije samo lingvističko, već i kulturno i identitetsko – i da se čuvanjem jezika čuva i kultura. Učesnici su upozorili da je danas veći izazov od anglicizama osiromašenje rečnika pod uticajem društvenih mreža, te da porodica, škola i mediji imaju ključnu ulogu u negovanju jezika.
Institut se javno oglašava i povodom pokušaja reinterpretacije srpskog kulturnog nasleđa na Kosovu i Metohiji, kao što je bilo u aprilu 2026. godine u vezi sa predavanjem o Pećkoj patrijaršiji, ocenjujući takve pojave kao deo šireg procesa brisanja srpskog identiteta sa tog prostora.
Saradnja i priznanja
Institut sarađuje sa nizom ustanova u zemlji i regionu – Institutom za srpsku kulturu u Nikšiću, Filozofskim fakultetom u Istočnom Sarajevu, Filološkim fakultetom u Banjaluci, Srpskom književnom zadrugom i Filološkim fakultetom u Beogradu – kao i sa univerzitetima u inostranstvu. Redovno organizuje naučne skupove, i to ne samo na Kosovu, već i u Beogradu, Novom Sadu, Aleksincu i drugim gradovima, često zajedno sa Maticom srpskom i drugim naučnim institutima.
Za doprinos razvoju kulture u Srbiji i na celokupnom srpskom kulturnom prostoru Institut je 2001. godine dobio Vukovu nagradu, a 2019. i zlatnu plaketu za poseban doprinos razvoju srpske kulture.
Umesto zaključka
Skoro četiri decenije nakon osnivanja, i više od dvadeset pet godina daleko od svog prištinskog sedišta, Institut za srpsku kulturu ostaje svedočanstvo upornosti. Bez sopstvene zgrade, sa otežanim pristupom terenu i građi, on i dalje sakuplja, proučava i objavljuje ono što čini temelj srpskog prisustva na Kosovu i Metohiji – jezik, pisanu reč, istoriju i narodnu tradiciju. U vremenu u kojem se mnogo toga dovodi u pitanje, upravo takve ustanove podsećaju da se identitet ne brani samo rečima, već i strpljivim, ozbiljnim naučnim radom.
