Piše: prof. dr Milomir Čodo, Pravni fakultet Univerziteta Privredna akademija Brčko
Svjedoci smo vremena u kojem stotine hiljada ljudi porijeklom iz Bosne i Hercegovine i Srbije žive, rade i stvaraju nove vrijednosti širom svijeta. Ipak, fizička udaljenost od domovine prečesto stvara opasnu iluziju – privid da su pravni status, imovina i porodično nasljeđe u rodnom kraju zaštićeni sami po sebi. Kao profesor pravnih nauka, svakodnevno se susrećem sa situacijama gdje nepoznavanje ili ignorisanje domaćih propisa vodi do nepovratnih pravnih i finansijskih gubitaka za naše građane u dijaspori. Zakoni se ne prilagođavaju našem odsustvu, a pravna sigurnost zahtijeva proaktivan pristup.
Ovaj problem je postao još izraženiji nakon istorijskih reformi zakona o državljanstvu u Evropskoj uniji, s posebnim akcentom na Njemačku. Stupanjem na snagu novog njemačkog zakona, koji je ukinuo zabranu dvojnog državljanstva, stvorena je nova pravna realnost. Naši građani u Njemačkoj sada mogu steći njemački pasoš, a da se pritom ne moraju odreći matičnog državljanstva Bosne i Hercegovine ili Srbije. Ipak, ova istorijska šansa sa sobom nosi i veliku administrativnu odgovornost. Mnogi zaboravljaju da zadržavanje ili ponovno sticanje matičnog državljanstva zavisi isključivo od propisa i bilateralnih ugovora u domovini. Ako ne poznajete procedure repatrijacije ili pravila o dokazivanju državljanskog statusa u BiH i Srbiji, rizikujete da ostanete pravno „nevidljivi“ u matičnim sistemima, čime blokirate i prava svojih potomaka na nivoima širom Evropske unije.
Da bismo razumjeli dubinu ovog problema na domaćem terenu, moramo se suočiti sa specifičnom, asimetričnom i izuzetno složenom strukturom Bosne i Hercegovine kao države. Ostvarivanje bilo kojeg prava ovdje nije unificiran proces. Pravni sistem BiH funkcioniše kao kompleksan mozaik podijeljen između dva entiteta – Federacije BiH i Republike Srpske, te Brčko distrikta BiH kao specifične kondominijalne jedinice. Unutar Federacije BiH, situacija se dodatno usložnjava kroz deset kantona, od kojih svaki posjeduje sopstvene zakonodavne i izvršne nadležnosti.
Ovakvo uređenje direktno reflektuje i radikalne razlike u procesima koji su ključni za ekonomski opstanak i investicije, poput registracije privrednih društava. Ako naš građanin iz dijaspore želi osnovati firmu u Republici Srpskoj, susreće se sa jednošalterakim sistemom i digitalizovanim procesom preko APIF-a. U Federaciji BiH, proces i dalje u velikoj mjeri zavisi od opštinskih sudova, kantonalnih taksi i administrativnih koraka koji variraju od kantona do kantona. Posebnu pažnju moramo skrenuti na Brčko distrikt BiH. Kao specifična pravna i teritorijalna cjelina, Brčko ima sopstvene zakone o preduzećima i registraciji, koji nude brže procedure i specifične poreske olakšice, ali zahtijevaju poznavanje isključivo distriktualnih propisa koji se razlikuju od entitetskih.
Kada na ovu administrativnu kompleksnost dodate neažurnost u praćenju propisa, dolazimo do kritičnih tačaka u kojima dijaspora najčešće gubi svoja prava:
Imovina i nepokretnosti pod udarom harmonizacije
U Bosni i Hercegovini je u toku masovni proces harmonizacije podataka između katastra i zemljišnih knjiga (gruntovnice). U praksi, ako se stvarni vlasnik iz dijaspore ne javi na javni oglas i ne dokaže svoje pravo u predviđenom roku, rizikujete da njegova djedovina ili stečena imovina bude uknjižena na državu, opštinu ili treća lica. Takođe, dugotrajno zapuštanje imovine otvara vrata institutu održaja, gdje treća lica kroz višegodišnji posjed mogu zakonski postati vlasnici vaše nekretnine.
Gubitak porodičnog nasljeđa zbog propuštenih rokova
Ostavinski postupci se pokreću automatski nakon smrti ostavioca, ali sudovi često nemaju tačne adrese nasljednika u inostranstvu. Rezultat toga su donesena rješenja o nasljeđivanju u kojima su članovi familije iz dijaspore izostavljeni, ili propušteni prekluzivni rokovi za prihvatanje ili odricanje od nasljeđa. Poznavanje propisa omogućava blagovremeno reagovanje, korišćenje specijalnih punomoći ovjerenih u konzulatima ili sa Apostille pečatom, čime se izbjegavaju astronomski troškovi dolaska za svako sudsko ročište.
Statusna prava i državljanstvo narednih generacija
Zabluda je da djeca naših državljana rođena u inostranstvu automatski stiču državljanstvo BiH ili Srbije. Propisi su jasni: roditelji imaju striktan rok (najčešće do navršene 23. godine života djeteta) da podnesu prijavu i upišu dijete u matične knjige rođenih i državljana u domovini. Propuštanjem ovog roka, ta djeca trajno gube pravo na državljanstvo po porijeklu. Pored toga, promjene ličnog statusa u inostranstvu, poput sklapanja braka ili promjene prezimena, moraju se pravno verifikovati i u domovini kako bi lična dokumenta (pasoš, lična karta) i JMBG ostali validni. Bez ažurnih dokumenata, svaka pravna radnja – od raspolaganja bankovnim računom do prodaje nekretnine – postaje nemoguća.
Naša dužnost, kako akademske zajednice tako i svakog pojedinca, jeste da podižemo pravnu svijest. Poznavanje domaćih propisa nije luksuz niti puka birokratija; to je prva linija odbrane vašeg identiteta, vaše imovine i vašeg kapitala. Pravni fakultet Univerziteta Privredna akademija Brčko ostaje posvećen edukaciji i analizi ovih procesa, s ciljem da pravni lavirint domovine pretvorimo u prohodan put za sve naše ljude, ma gdje se oni nalazili.
